ُsteampunk زیر شاخه ای از ژانرهای علمی تخیلی، تاریخچه متناوب (alternate history – ژانری تخیلی که درآن تاریخ دنیا با آنچه عملا اتفاق افتاده تفاوت دارد) و speculative fiction (یک اصطلاح کلی برای تمام ژانرهای کاملا خیالی در ادبیات است. همچون علمی تخیلی، فانتزی، ترسناک، ماوراءالطبیعه، آرمان شهر و پاد آرمانشهر، رستاخیزی و پسا رستا خیزی، تاریخ متناوب) میباشد.

این ژانر در دهه ۱۹۸۰ و اوائل دهه ۱۹۹۰ پا به عرصه وجود گذاشت و دنیای آن محدوده ای از تاریخ را شامل میشود که در آن بخار نیروی پیشرانه بود، انقلاب صنعتی آغاز شده بود و استفاده از نیروی برق همه گیر نشده بود. این محدوده تاریخی قرن ۱۹ و دوره ویکتوریایی بریتانیا میباشد. steampunk عناصر داستانی و بصری ژانرهای علمی تخیلی و فانتزی را نیز به عاریت میگیرد. در آثار steampunk وسایل و اختراعاتی وجود دارند که گویی آینده نگری میباشند که در دوره ویکتوریایی انجام شده اند. نمونه این ماشینهای تخیلی در آثار H.G.Wells و Jules Veme وجود دارند.

نمونه ای دیگر از عناصر steampunk مساله alternate history است و این مورد را بیان میکند که اگر وسایل با تکنولوژی های آنالوگ قدیمی پیشرفت میکردند چه دنیایی میداشتیم. وسایلی همچون بالن و رایانه های آنالوگ.

steampunk اغلب با cyberpunk مقایسه میشود و هر دو از همدیگر عناصری را به عاریت گرفته اند و طرفدارانی دارند. اما یکی از تفاوتهای این دو ژانر این است که steampunk کمتر پاد آرمانشهری است.

steampunk در بازیهای رایانه ای، سینما، ادبیات، موسیقی و طراحی صنعتی وجود دارد.
ریشه ها:

ریشه steampunk به آثار چاپ شده در دهه های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ بر میگردد. اما این لغت برای اولین بار توسط نویسنده علمی تخیلی K.W.Jeter برای نامگذاری زانر آثار خودش و آثار Tim Powers ابداع شد. با اینکه عبارت «استیم پانک» تا سال ۱۹۸۷ استفاده نشده بود، بسیاری کارهای پیش از این تاریخ می‌توان به این عبارت مربوط کرد. مثلا رمان Titus Alone نوشته مروین پیک که در سال ۱۹۵۹ منتشر شد، عبارت‌ها و توصیفات استیم پانکی بسیاری در خود دارد.
آثار شاخص:

بسیاری از آثار میازاکی همچون Laputa: Castle In The Sky

رمانThe Anubis Gates توسط Tim Powers

انیمه steamboy

بازی Bioshock

از دهه ۱۹۹۰ به بعد، steampunk بیشتر و بیشتر برای اشاره به اشیا و فضاهایی استفاده شده که نه فقط در دوره ویکتوریایی بلکه در فضاهایی پر از ماشین‌های قدرت گرفته از موتوربخار وفنر ساخته شده‌اند. این برداشت، باعث ایجاد بازی‌های متنوعی هم شده، از جمله Rise of Nations: Rise of Legends

تصویر سازی استیم پانکی

طراحی صنعتی استیم پانکی - تلسکوپ پاول سینت جرج در لندن

یک ساعت با طرح منظومه شمسی - طراحی صنعتی استیم پانکی

منابع: اینجا و اینجا